Upadek z roweru, uderzenie piłką, potknięcie na schodach. Urazy zębów zdarzają się nagle i zwykle w najmniej spodziewanym momencie. Gdy ząb wypadnie w całości, o jego losie często decydują pierwsze minuty. W tym artykule opisujemy, na czym polega wybity ząb – pierwsza pomoc krok po kroku: jak trzymać ząb, w czym go przewieźć, czym różni się uraz zęba mlecznego i stałego, co zrobić przy złamaniu zęba i jak zapobiegać urazom w sporcie.

Wybity ząb – pierwsza pomoc i ochrona zębów podczas sportu
Do urazów zębów najczęściej dochodzi podczas zabawy i sportu.

Dlaczego czas ma tak duże znaczenie

Ząb jest połączony z kością przez cienkie włókna ozębnej, czyli tkanki, która otacza korzeń. Gdy ząb zostaje wybity, część tych komórek pozostaje na powierzchni korzenia. To one dają szansę na ponowne przyrośnięcie zęba po jego wprowadzeniu do zębodołu.

Komórki ozębnej bardzo źle znoszą wysychanie. Im dłużej ząb leży poza ustami na sucho, tym mniejsza szansa na powodzenie leczenia. Dlatego tak ważne jest szybkie działanie i odpowiednie przechowanie zęba do czasu wizyty.

Najczęstsze sytuacje, w których dochodzi do urazów

Urazy zębów dotyczą przede wszystkim przednich zębów górnych, które są najbardziej wysunięte. U małych dzieci najczęściej zdarzają się podczas nauki chodzenia i zabawy. U dzieci w wieku szkolnym i nastolatków dochodzą sporty, rower, hulajnoga i zabawy na placu zabaw. U dorosłych przyczyną bywają upadki, wypadki komunikacyjne i sporty kontaktowe.

Dobra wiadomość jest taka, że prosta wiedza o pierwszej pomocy wystarczy, by znacznie zwiększyć szanse na zachowanie zęba. Warto, by znali ją rodzice, nauczyciele, trenerzy i opiekunowie na koloniach.

Ciekawostka

Mleko zalecane jest do przewożenia wybitych zębów, ponieważ jego skład i odczyn są zbliżone do warunków panujących w tkankach. Woda z kranu jest dla komórek na powierzchni korzenia niekorzystna, bo jej skład różni się od płynów ustrojowych i komórki szybciej się w niej uszkadzają. Dlatego w wytycznych dotyczących urazów zębów wodę wymienia się jako środowisko, którego należy unikać.

Wybity ząb – pierwsza pomoc w pierwszych minutach

Poniższe zasady dotyczą wybitego zęba stałego. Postępowanie przy zębie mlecznym jest inne i opisujemy je w dalszej części artykułu.

  1. Zachowaj spokój i oceń sytuację. Jeśli doszło do utraty przytomności, wymiotów, silnego bólu głowy, zawrotów lub urazu szyi, wezwij pomoc medyczną. Stan ogólny poszkodowanego jest ważniejszy niż ząb.
  2. Znajdź ząb. Sprawdź, czy rzeczywiście wypadł w całości. Jeśli nie możesz go znaleźć, poinformuj o tym lekarza, bo ząb mógł zostać połknięty lub wciśnięty w głąb kości.
  3. Chwyć ząb za koronę. Trzymaj go za białą część widoczną w uśmiechu. Nie dotykaj korzenia, bo możesz uszkodzić komórki na jego powierzchni.
  4. Nie szoruj i nie wycieraj zęba. Jeśli jest zabrudzony, możesz go bardzo krótko opłukać mlekiem, solą fizjologiczną lub śliną. Nie używaj mydła, środków dezynfekujących ani szczoteczki.
  5. Zastanów się nad wprowadzeniem zęba do zębodołu. Wytyczne dotyczące urazów zębów wskazują, że wprowadzenie wybitego zęba stałego z powrotem na miejsce na miejscu zdarzenia może zwiększać szansę na jego zachowanie. Jeśli czujesz się na siłach, a poszkodowany jest przytomny i współpracuje, delikatnie włóż ząb we właściwej pozycji i poproś o lekkie zagryzienie chusteczki lub gazy. Nie rób tego na siłę.
  6. Jeśli nie możesz wprowadzić zęba, przechowaj go właściwie. Najlepiej w zimnym mleku albo w soli fizjologicznej. Dorosła, przytomna osoba może trzymać ząb w ustach, w policzku, zanurzony w ślinie. U dzieci nie stosuje się tej metody, bo ząb może zostać połknięty.
  7. Jak najszybciej jedź do dentysty. Zadzwoń do gabinetu i powiedz, że chodzi o wybity ząb. Jeśli gabinet jest zamknięty, szukaj pogotowia stomatologicznego.

Czego nie robić

Gdzie przechowywać wybity ząb Ocena Uwagi
We własnym zębodole Najlepsze rozwiązanie Tylko ząb stały, delikatnie i bez siły
Zimne mleko Zalecane Łatwo dostępne, ząb całkowicie zanurzony
Sól fizjologiczna Zalecana Często dostępna w apteczce
Ślina, w ustach poszkodowanego Dopuszczalne Tylko u przytomnych dorosłych, nie u dzieci
Woda z kranu Niezalecana Szkodzi komórkom na powierzchni korzenia
Na sucho, w chusteczce Niezalecane Komórki szybko wysychają i obumierają

Ząb mleczny a ząb stały

Postępowanie przy urazie zależy od tego, czy wybity został ząb mleczny, czy stały. U dzieci w wieku szkolnym często trudno to od razu ocenić, bo w łuku są zęby obu rodzajów.

Wybity ząb mleczny

Wybitego zęba mlecznego nie wkłada się z powrotem do zębodołu. Pod nim rozwija się zawiązek zęba stałego, który można uszkodzić podczas takiej próby. Mimo to dziecko powinno zostać szybko obejrzane przez dentystę.

Zabierz ząb ze sobą. Pozwoli to lekarzowi potwierdzić, że wypadł w całości.

Wybity ząb stały

Ząb stały ma służyć przez całe życie, dlatego zawsze warto podjąć próbę jego uratowania. To sytuacja wymagająca pilnej pomocy. Po wprowadzeniu zęba do zębodołu lekarz zwykle stabilizuje go z sąsiednimi zębami za pomocą szyny i planuje dalsze leczenie oraz kontrole.

Uratowanie zęba nie zawsze jest możliwe. Wynik zależy od czasu poza ustami, sposobu przechowania, wieku pacjenta i stopnia rozwoju korzenia. Szybkie i właściwe działanie zwiększa jednak szanse.

Jak odróżnić ząb mleczny od stałego

Zęby mleczne są mniejsze i bielsze, a ich korzenie bywają krótkie lub częściowo rozpuszczone. Stałe siekacze są wyraźnie większe i często mają ząbkowany brzeg tuż po wyrżnięciu. Orientacyjnie stałe siekacze pojawiają się u dzieci w wieku około sześciu do ośmiu lat. Jeśli nie masz pewności, potraktuj ząb jak stały, przechowaj go w mleku i od razu skontaktuj się z dentystą. Nie wkładaj go jednak do zębodołu, jeśli podejrzewasz ząb mleczny.

Pojemnik z mlekiem do przewiezienia wybitego zęba – pierwsza pomoc
Zimne mleko to jedno z zalecanych środowisk do przewiezienia wybitego zęba.

Złamany ząb: co zrobić

Częściej niż wybicie zdarza się złamanie, czyli odłamanie fragmentu korony. Takie urazy mają różny zakres, od drobnego odprysku szkliwa po złamanie z odsłonięciem miazgi.

  1. Znajdź odłamany fragment i przechowaj go w wodzie lub mleku, żeby nie wysechł. Czasem można go przykleić z powrotem do zęba.
  2. Delikatnie przepłucz usta letnią wodą.
  3. Przyłóż zimny okład do policzka lub wargi, aby zmniejszyć obrzęk.
  4. Umów pilną wizytę. Nawet jeśli ząb nie boli, złamanie może dotyczyć miazgi lub korzenia.

Objawy, które wymagają szybkiej pomocy

Po urazie lekarz ocenia ząb klinicznie i zwykle wykonuje zdjęcie rentgenowskie. W niektórych przypadkach pomocna jest tomografia 3D CBCT, która pozwala dokładnie ocenić złamania korzeni i kości. Ratowanie zębów po urazach należy do zakresu stomatologii zachowawczej w naszym gabinecie.

Ząb przesunięty lub rozchwiany

Uderzenie może też przesunąć ząb, wbić go w głąb kości lub częściowo wysunąć z zębodołu. Nie próbuj go samodzielnie ustawiać. Jak najszybciej zgłoś się do dentysty, bo czas ma znaczenie również w tych sytuacjach.

Urazy warg, języka i dziąseł

Uderzeniu w zęby często towarzyszą rany warg, języka lub dziąseł. Przyłóż czystą gazę i delikatnie uciśnij miejsce, które krwawi. Zimny okład z zewnątrz zmniejszy obrzęk. Jeśli rana jest głęboka, rozległa lub nie przestaje krwawić mimo ucisku, potrzebna jest pomoc lekarska, ponieważ może wymagać założenia szwów. Sprawdź też, czy w ranie wargi nie ma odłamka zęba.

Kiedy na pogotowie, a kiedy do dentysty

W przypadku urazu warto wiedzieć, gdzie szukać pomocy:

Warto też sprawdzić ważność szczepienia przeciw tężcowi, zwłaszcza gdy uraz nastąpił na zewnątrz i rana miała kontakt z ziemią. Zapytaj o to lekarza rodzinnego.

Gabinet przy ul. Bolewskiego 86 w Krotoszynie przyjmuje w dni powszednie od 10:00 do 17:30 i w soboty od 10:00 do 13:00. Wizyty umawiamy telefonicznie, a przy urazie warto zadzwonić od razu i opisać sytuację.

Leczenie i kontrola po urazie

Po urazie zęba konieczne są wizyty kontrolne, nawet jeśli wszystko wygląda dobrze. Skutki uderzenia mogą ujawnić się po tygodniach lub miesiącach. Może to być przebarwienie zęba, obumarcie miazgi albo resorpcja korzenia.

W zależności od sytuacji lekarz może zaplanować:

Gdy ząb nie daje się uratować, lekarz omawia możliwości uzupełnienia braku. W zależności od wieku i warunków może to być rozwiązanie protetyczne, opisane na stronie protetyka, albo u dorosłych implant. O wyborze metody decyduje lekarz po badaniu.

Jak zapobiegać urazom zębów

Nie wszystkich wypadków da się uniknąć, ale wiele urazów można ograniczyć prostymi środkami.

Ochraniacze w sporcie

Ochraniacz na zęby zmniejsza ryzyko urazów zębów, warg i dziąseł. Warto go stosować w sportach kontaktowych i tam, gdzie łatwo o upadek lub uderzenie, na przykład w:

Ochraniacz powinien dobrze przylegać, nie utrudniać oddychania i nie spadać podczas ruchu. Gotowe ochraniacze ze sklepu są lepsze niż żadne, ale ochraniacz wykonany indywidualnie zwykle lepiej się trzyma i jest wygodniejszy. U dzieci w okresie wymiany zębów ochraniacz trzeba co jakiś czas sprawdzać i wymieniać.

Inne sposoby ochrony

Dbanie o zęby po urazie w domu

Przez kilka dni po urazie warto jeść miękkie pokarmy i unikać gryzienia przednimi zębami. Szczotkuj zęby miękką szczoteczką, delikatnie, także w okolicy urazu, bo czystość sprzyja gojeniu. U dzieci warto ograniczyć smoczek i ssanie palca, jeśli lekarz tak zaleci. Obserwuj ząb i zgłoś się wcześniej, gdy pojawi się ból, obrzęk, przetoka na dziąśle lub zmiana koloru.

Przygotuj się zawczasu

Warto mieć w apteczce sól fizjologiczną i gazę. Zapisz w telefonie numer do swojego gabinetu i informacje o najbliższym pogotowiu stomatologicznym. Mieszkańcy Krotoszyna, Zdun, Kobylina czy Koźmina Wielkopolskiego mogą zapisać numer rejestracji gabinetu, żeby w razie urazu nie tracić czasu na szukanie kontaktu.

Ilustracja: jak trzymać wybity ząb za koronę, nie dotykając korzenia
Wybity ząb trzymaj za koronę, czyli część widoczną w uśmiechu.

Najczęstsze pytania

Ile czasu mam, żeby uratować wybity ząb?

Im szybciej, tym lepiej. Najkorzystniej jest wprowadzić ząb stały do zębodołu od razu albo umieścić go w mleku lub soli fizjologicznej i jak najszybciej dotrzeć do dentysty. Szanse maleją z każdą minutą, w której ząb leży na sucho.

Czy wybity ząb można przechowywać w wodzie?

Nie jest to zalecane. Woda z kranu uszkadza komórki na powierzchni korzenia. Lepszym wyborem jest zimne mleko, sól fizjologiczna lub, u przytomnego dorosłego, ślina w ustach.

Czy wkładać z powrotem wybity ząb mleczny?

Nie. Zęba mlecznego nie wprowadza się ponownie, bo można uszkodzić rozwijający się pod nim ząb stały. Dziecko powinno jednak zostać szybko zbadane przez dentystę.

Co zrobić, gdy ukruszył się kawałek zęba?

Zachowaj odłamany fragment w wodzie lub mleku, przepłucz usta i umów wizytę. Lekarz oceni, czy uraz nie objął miazgi, i zaproponuje odbudowę.

Czy po urazie ząb może zmienić kolor?

Tak. Przebarwienie może pojawić się po tygodniach lub miesiącach i bywa sygnałem uszkodzenia miazgi. Dlatego po każdym urazie ważne są wizyty kontrolne.

Czy ochraniacz jest potrzebny dziecku trenującemu rekreacyjnie?

Jeśli w danej dyscyplinie łatwo o upadek, uderzenie piłką lub kontakt z innym zawodnikiem, ochraniacz jest dobrym zabezpieczeniem także na treningach amatorskich.

Doszło do urazu zęba? Zadzwoń od razu pod numer +48 534 035 873 (pn–pt 10:00–17:30, sob. 10:00–13:00) i opisz sytuację w rejestracji gabinetu przy ul. Bolewskiego 86 w Krotoszynie. Wszystkie dane znajdziesz na stronie kontakt.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem dentystą.